Parafia p.w. św. Mateusza Apostoła w Nowym Stawie

 
Wyposażenie kościoła parafialnego

Zabytkowe wyposażenie Kolegiaty Żuławskiej
św. Mateusza Apostoła

 

Ołtarz główny Trójcy Przenajświętszej

 


Przekraczając progi świątyni zostajemy zaskoczeni przepięknym gwiaździstym sklepieniem, które górując nad prezbiterium stanowi swoiste zwieńczenie, wysokiego na 13 i szerokiego na 6 metrów ołtarza głównego Trójcy Przenajświętszej. Historia nowostawskiego ołtarza jest równie zajmująca jak dzieje samego miasta. Został on bowiem sprowadzony z Braniewa w 1754 roku przez ówczesnego proboszcza J.C. Mockiego. Można się jedynie domyślać motywów takiej decyzji. Prawdopodobnie wykonanie nowego ołtarza, odpowiadającego wymogom estetycznym późnego baroku, przekraczało możliwości finansowe zrujnowanej wojnami parafii.
W tej sytuacji ksiądz Mocki postanowił przejąć ołtarz główny z kościoła św. Katarzyny i św. Magdaleny w Braniewie, który właśnie demontowano, by zastąpić go nowym, odpowiadającym stylowej konwencji epoki. Jak podkreślają historycy sztuki powyższa decyzja była nad wyraz trafna, bowiem zabytek ten ze względu na artystyczną klasę oraz wyjątkowe wartości estetyczne i historyczne może być zaliczany do najważniejszych dzieł manieryzmu wschodniopruskiego.

 

Tabernakulum ołtarza głównego Trójcy Przenajświętszej


Ołtarz braniewski powstał na przełomie XVI i XVII wieku pod wpływem manierystycznych wzorów niderlandzkich oraz tradycji gotyckiej. Jego fundatorem był biskup warmiński Szymon Rudnicki, którego rodowy herb widnieje na lewym pilastrze drugiej kondygnacji ołtarza.
Układ kompozycyjny łączy cechy gotyckiego tryptyku z architektoniczną konstrukcją ołtarza renesansowego, której zasady wywodzą się z tradycji wzorników włoskich, w tym przypadku, dodatkowo wzbogaconych ornamentyką niderlandzką. Gotyckie reminescencje są jednoznacznie widoczne w sposobie ujęcia, umieszczonej w centrum kompozycji rzeźbiarskiej z przedstawieniem Trójcy świętej, która przyciąga uwagę wyraźną  przewagą złoconego tła, w stosunku do innych sekwencji malarskich. Jest to klasyczny obiekt przyścienny, charakteryzujący się bogatym wystrojem rzeźbiarsko - pozłotniczym.

Nastawa ołtarza to kompozycja dwukondygnacyjna, spoczywająca na mensie, której centralną część zajmuje płaskorzeźbione wyobrażenie Trójcy świętej, dopełnione stojącymi w dwóch bocznych niszach figurami apostołów. Szczyt ołtarza, na obrzeżach którego umieszczono dziesięć figur apostołów, wieńczy postać Chrystusa. Dwie złocone kolumny o korynckich kapitelach dzielą dolny poziom nastawy na trzy pola. Środkowe pole wypełnia przedstawienie św. Trójcy w osobach Boga Ojca i Chrystusa, nad którymi unosi się Duch Święty w postaci gołębicy. Ta płaskorzeźbiona kompozycja, której górę zamykają dwaj uchwyceni w locie aniołowie, stwarza wrażenie pełnej rzeźby. W polu bocznym, prawym, umieszczono postać św. Piotra, zaś w lewym figurę św. Pawła.  
Na uwagę zasługują ponadto trzy obrazy z górnej kondygnacji, utrzymane w tonach oliwkowej zieleni, brązów oraz złamanych żółci i błękitów. Równoważą one skutecznie zdominowaną złoceniami kolorystykę całego obiektu.
W latach 2004 - 2006 ołtarz główny św. Trójcy był remontowany przez pracownię konserwatorską Michała Masorza z Gdyni.

Barokowe ołtarze boczne "Biczowanie" i św. Józefa w prezbiterium Kolegiaty Żuławskiej


Ołtarz boczny, północny „Biczowanie”, pochodzi z połowy XVIII wieku, barokowy, drewniany, polichromowany, z warsztatu pomorskiego, usadowiony na stylizowanej, drewnianej mensie, o wymiarach 3x1,80. Jest to ołtarz typu architektonicznego, jednokondygnacyjny, z rozbudowanym zwieńczeniem, ustawiony na predelli i bocznych cokołach pod kolumny. W części centralnej retabulum, obraz przedstawiający biczowanie, z połowy XIX wieku, malowany olejno na płótnie, bez ramy, osadzony w konstrukcji ołtarza. Powyżej fryz ozdobiony ornamentami wczesnobarokowymi, z główką uskrzydlonego aniołka po środku. Po bokach retabulum, dwie pary kolumn o głowicach korynckich, zakończonych gzymsem, flankowane ażurowymi uszakami z mięsistego akantu. Nad kolumnami belkowanie ze szczytem, o kształcie prostokątnym, ujęte w ozdobne obramienie o analogicznych motywach z liści akantu. W zwieńczeniu obraz przedstawiający ukrzyżowanie, z XVII wieku, malowany olejno na płótnie. W szczycie, o kształcie przerwanego tympanonu, cokolik, na którym umieszczona jest waza. Mensa drewniana, a w niej antepedium kurdybanowe z XVIII wieku, o motywach roślinno kwiatowych.

 

Ołtarz "Biczowanie" znajdujący się w prezbiterium Kolegiaty Żuławskiej św. Mateusza Apostoła


Ołtarz boczny, południowy św. Józefa, pochodzi z XVIII wieku, barokowy, z warsztatu pomorskiego, drewniany, polichromowany, o wymiarach 2x4 m, typu architektonicznego, jednokondygnacyjny, z rozbudowanym zwieńczeniem, ustawiony na predelli i bocznych cokołach pod kolumny. W części centralnej retabulum, obraz przedstawiający św. Józefa, w rzeźbionej, profilowanej ramie. Po bokach kolumny, z głowicami korynckimi i ażurowe uszaki, ozdobione ornamentami z mięsistego akantu. Powyżej, nad gzymsem, zwieńczenie o kształcie owalnym, z obrazem przedstawiającym św. Antoniego, malowanym olejno na płótnie, w ramie ozdobionej motywem akantowym. Nad obrazem, na cokole ustawiona promienista gloria. Mensa typu sarkofagowego, z antepedium kurdybanowym, o motywach roślinno kwiatowych. Oba ołtarze mają wartość artystyczną i historyczną.

 

Ołtarz św. Józefa znajdujący się w prezbiterium Kolegiaty Żuławskiej św. Mateusza Apostoła


Nad prezbiterium kościoła jest umieszczona barokowa Grupa Ukrzyżowania



Grupa Ukrzyżowania została sprowadzona do kościoła św. Mateusza Apostoła po 1945 roku. Zabytek najprawdopodobniej pochodzi z kościoła św. Mikołaja w Gdańsku. Grupa składa się z dwóch rzeźb przedstawiających św. Jana i Matkę Bożą pochodzących z XVII wieku. Figura Chrystusa ukrzyżowanego pochodzi z XVIII wieku. Ciało Jezusa zwisa na krzyżu na szeroko rozpostartych ramionach tworzących literę V. Głowa Chrystusa jest przechylona na prawe ramię, z nasuniętą głęboko na czoło koroną cierniową, włosami opadającymi w lokach obok policzków. Klatka piersiowa Jezusa została wykonana z dużą znajomością anatomiczną. Figurę Jezusa wykonano ok. 1670 roku.

 

Na północnej ścianie prezbiterium znajduje się olejny, namalowany na płótnie barokowy pochodzący z XVII wieku obraz "Adoracja Eucharystii"

 

 

Obraz wykonał nieznany autor w XVII wieku. Jego wymiary to: 200 x 130 cm. Ukazuje zamkniętą półkoliście arkadę, wspartą na filarach. Nad filarami unoszą się dwaj grający na trąbkach aniołowie. Aniołowie mają odsłonięty tors, a okryte powiewającym płaszczem biodra. Nad arkadą widać napis: LAUDETUR SANCTISSIMUM SACRAMENTUM". B. Schimid w swoim monumentalnym dziele: Bau und Kunstdenkmalaer des Kreises Marienburg sugeruje, że obraz pochodzi z jednego z nieistniejących ołtarzy - ołtarza Sakramentów Świętych.

 

Gotycki świecznik z umieszczoną Madonną z Dzieciątkiem

 

 

Gotycki świecznik z Madonną z Dzieciątkiem umieszczony w nawie bocznej południowej Kolegiaty Żuławskiej św. Mateusza Apostoła. Centralną część świecznika - trzon tworzy figurka Matki Bożej z Dzieciątkiem, stojąca na cylindrycznej, profilowanej, wysokiej podstawie z podwieszonym pierścieniem. Do podstawy przymocowane jest osiem gałązek miękko wygiętych w łuk, tworząc owalną przestrzeń wokół Madonny. Na 1/3 wysokości wyłaniają się z nich gałązki - ramiona, do których umocowane są talerzyki pod świece. Madonna w lewym kontrapoście, na lewej ręce trzyma Dzieciątko w długiej, złoconej sukience. Nad czołem Madonny widać złoconą opaskę, włosy długie do pasa, w sześciu lokach opadających na plecy. Wymiary świecznika - 87 - 72 cm.

 

Piętnastowieczna figura Madonny z Dzieciątkiem znajdująca się w prezbiterium Kolegiaty Żuławskiej



Zabytek pochodzi najprawdopodobniej z jednego z nieistniejących gotyckich ołtarzy. Figura powstała około 1500 roku. Odrestaurowano ją w roku 2009. Matka Boża w kontrapoście trzyma w prawej ręce wątłe Dzieciątko Jezus w koszulce o krótkich rękawkach. W lewej ręce trzyma berło. Włosy rozdzielone na środku głowy spływają lekkimi falami na plecy. Wysokość figury - 110 cm.


Ołtarz boczny „Ecce Homo” z XVIII w.


Boczny ołtarz "Ecce Homo" pochodzi z XVIII wieku, ma barokowy charakter, jest z warsztatu pomorskiego, drewniany, polichromowany, umieszczony po stronie północnej kościoła. Ołtarz typu architektonicznego, jednokondygnacyjny, z rozbudowanym zwieńczeniem, ustawiony na predelli i bocznych cokołach pod kolumny. W części centralnej retabulum obraz przedstawiający Trójcę Świętą, w rzeźbionej, profilowanej ramie. Po bokach kolumny, z głowicami korynckimi i ażurowe uszaki, ozdobione ornamentami z mięsistego akantu. Powyżej, nad gzymsem, zwieńczenie w kształcie owalnym, z obrazem przedstawiającym „Ecce Homo”, malowanym olejno na płótnie, w ramie ozdobnej akantem. Nad obrazem, na cokole, ustawiona promienista gloria. Mensa typu sarkofagowego, z centralnie umieszczonym monogramem „IHS”, ozdobionym ornamentem roślinnym. Trzeci obraz przedstawia złożenie Pana Jezusa do grobu.

 

Ołtarz boczny "Ecce Homo" znajdujący się bocznej nawie północnej Kolegiaty Żuławskiej św. Mateusza Apostoła

 

Ołtarz boczny Najświętszej Maryi Panny z XVIII w.


Ołtarz znajdujący się w południowej nawie kolegiaty pochodzi z XVIII wieku. Jest ołtarzem barokowym, z warsztatu pomorskiego, drewnianym, polichromowanym, typu architektonicznego, jednokondygnacyjnym, z rozbudowanym zwieńczeniem, ustawionmy na predelli i bocznych cokołach pod kolumny. W części centralnej retabulum znajduje się neobarokowy obraz przedstawiający „Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny” w rzeźbionej, profilowanej ramie. Po bokach kolumny z głowicami korynckimi i ażurowe uszaki, ozdobione ornamentami z mięsistego akantu. Powyżej nad gzymsem, zwieńczenie w kształcie owalnym, z barokowym obrazem przedstawiającym „Adorację Matki Boskiej z Dzieciątkiem przez św. Dominika”, malowanym olejno, na płótnie. Nad obrazem, na cokole, ustawiona promienista gloria. Mensa typu sarkofagowego. W dolnej części ołtarza znajduje się obraz „Ucieczka Świętej Rodziny do Egiptu”.

 

Ołtarz NMP znajdujący się w nawie bocznej południowej Kolegiaty Żuławskiej św. Mateusza Apostoła

 

Ambona z XIX w. w nawie głównej



Feretron Najświętszej Maryi Panny i Trójcy Przenajświętszej z XVIII w.
Feretron Narodzenia Chrystusa i Powołania św. Mateusza z XVIII w.
W prezbiterium kościoła wisi żyrandol koronny, nazywany „Korona lilii”, który został wykonany w 1580 roku. W centrum żyrandola umieszczono postać Maryi otoczonej pałąkami, zwieńczonymi świecami . W kościele znajduje się cenna monstrancja srebrna, złocona, przedstawiająca glorię promienistą, o owalnej podstawie. Pod monstrancją widnieje herb Gdańska oraz znak wykonawcy Ernesta Kadau, który pracował w Gdańsku w latach 1674-1690.
Obrazy Ewangelistów: Marka, Mateusza, Jana i Łukasza 
Gotycka chrzcielnica z XV w. w przedsionku kościoła
Dzwony: duży z 1872 r. odlany w Królewcu przez Johanna Grossa, średni z 1852 r. odlany w Chełmnie przez Friedricha Schulza, mały ufundowany przez proboszcza nowostawskiego Pawła Szczukę w 1729 r. oraz dzwon milenijny ufundowany przez parafian w Tysiąclecie Chrztu Polski w 1966 roku.